Leerlingzorg PO

Auteur: dr. Lisbeth (E) Utens
Voor het laatst gewijzigd op: 20 oktober 2008

In 2004 heeft de Wereld Gezondheidsraad het “VRIENDEN”  programma uitgeroepen als enige preventie/ en behandelprogramma programma tegen angst en depressieve klachten  bij jongeren, waarvan de effectiviteit bewezen is. Het programma kan zowel klassikaal, als op indicatie bij (faal)angstige leerlingen én als therapeutische behandeling (zowel individueel als in groepsverband)  toegepast worden.

Angststoornissen
Angststoornissen zijn de meest vaak voorkomende psychiatrische stoornissen op de kinderleeftijd (prevalentie: 10-20%). Als deze stoornissen niet behandeld worden, is de kans groot dat ze leiden tot een angststoornis of depressie op volwassen leeftijd. Uit onderzoek blijkt dat veel kinderen met angststoornissen, de geestelijke gezondheidszorg niet bereiken.

Dit zette prof. Paula Barrett van de Griffith Universiteit Australië er toe aan om “VRIENDEN” (FRIENDS) te ontwikkelen. Dit is een protocollair programma op cognitief-gedragstherapeutische basis, gemaakt voor preventie én behandeling van angst- en depressieve klachten bij jongeren.

Circa 15 jaar internationaal onderzoek heeft de effectiviteit van het VRIENDEN programma bewezen. Honderden Australische scholen en wereldwijd 100.000 kinderen en jongeren hebben aan het programma deelgenomen. Het programma wordt toegepast op scholen en instellingen voor geestelijke gezondheidszorg in Australië, Nieuw Zeeland, Canada, Amerika, Mexico, Engeland, Duitland, Zweden, Portugal en Noorwegen . In universele preventie studies is het programma klassikaal uitgevoerd (gedurende gewone lesuren) door leerkrachten bij leerlingen van  basisscholen én middelbare scholen. 

VRIENDEN als therapeutisch behandeling
In Nederland is tot nu heel veel therapeutische behandelervaring met het programma opgedaan.  Voor therapeutische behandeling van angststoornissen is VRIENDEN met name geïndiceerd bij: sociale fobie, gegeneraliseerde angststoornis, separatieangststoornis en specifieke fobie.

VRIENDEN op scholen
Het programma is wordt in heel Nederland op tal van scholen, door intern schoolbegeleiders of ambulant begeleiders, toegepast, bijv. op indicatie bij (faal)angstige scholieren. In 2007 besloot de gemeenteraad van Rotterdam dat in alle Rotterdamse Centra voor Jeugd en Gezin het ‘Vrienden’ programma aangeboden zal worden aan jongeren met angstklachten en somberheidsgedachten. “VRIENDEN” wordt nu al op 25 scholen in en om Rotterdam gegeven door Context, Centrum voor GGZ Preventie. 

Inhoud van VRIENDEN programma
Het VRIENDEN programma versterkt de emotionele veerkracht en het zelfvertrouwen. Het geeft op speelse wijze uitleg over angstgevoelens. Belangrijk hierbij is dat angstgevoelens als normale emoties bestempeld worden. Elke letter van het woord VRIENDEN staat voor een vaardigheid die de kinderen/jongeren aangeleerd krijgen. Deze vaardigheden omvatten o.a.: herkennen van lichaamssignalen van angst, ontspannings- en ademhalingsoefeningen, gedachten uitdagen en het vervangen van negatieve gedachten door positieve gedachten, probleemoplossende vaardigheden, het aanpakken van angstgevoelens middels een stappenplan (angsthiërarchie) en het uitbreiden van sociale contacten. Voor middelbare scholieren zijn er oefeningen voor conflictoplossing, (sub)assertief reageren en het vergroten van zelfvertrouwen. 

Het VRIENDEN programma kan individueel en in groepsverband toegepast worden. Het bevat  een kinderversie (voor 8-12 jarigen) en een adolescentenversie (voor 12-16 jarigen). De kinder- en adolescentenversie bevatten ieder 10 sessies voor kinderen/jongeren, plus 2 vervolg-sessies (boosters). Er zijn ook sessies waarin de ouders bij het programma betrokken kunnen worden. Het programma is zeer gebruikersvriendelijk en heeft een aantrekkelijke lay-out. Kinderen/jongeren en groepsleiders/ therapeuten werken er graag mee. De effecten zijn vaak goed. In de handleidingen staan de sessies tot  in detail beschreven, compleet met hand-outs en sheets. Er zijn werkboeken voor kinderen en adolescenten, oudersupplementen en supplementen voor individuele toepassing.

Voordelen van de Nieuwe versie van VRIENDEN voor kinderen
Sinds kort is er een nieuwe versie van het VRIENDEN programma voor kinderen verkrijgbaar (zowel nieuwe handleidingen als werkboeken). In grote lijnen komen de essentiële onderdelen en oefeningen van de nieuwe versie overeen met die van de oude versie.

Een groot voordeel van de nieuwe versie echter is dat er dat er nu al veel eerder (al vanwege halverwege het programma) gewerkt wordt met stappenplannen, waarin kinderen daadwerkelijk gaan oefenen om hun angst te overwinnen. Een ander groot voordeel is dat er met de nieuwe handleiding direct zowel individueel als in groepsverband, gewerkt kan worden. Bovendien kunnen bij de nieuwe versie de gezinsleden meer bij de (thuis)oefeningen en sessies betrokken worden, waardoor de kans vergroot wordt  dat de geleerde vaardigheden betere generaliseren naar de thuissituatie en het dagelijks leven, waar de kinderen juist dienen om te gaan met hun angsten.

Trainingen
In nauw overleg en goede samenwerking tussen de afdeling Kinder -/en jeugdpsychiatrie en GGZ preventie Centrum Context Rotterdam, worden er door CONTEXT trainingen voor leerkrachten en Ib'ers verzorgd. Contactpersoon voor deze trainingen is mevr. Drs.  Marieke Pernet, tel 010-493.35.65, e-mail: m.pernet@context-ggzpreventie.nl. De kostenbedragen E 175.

Lisbeth (E) Utens
Dr. Lisbeth (E.) Utens is als kinder- en jeugd specialist /klinisch psycholoog NIP verbonden aan de afdeling Kinder- en Jeugdpsychiatrie van het ErasmusMC-Sophia te Rotterdam. Ze verricht (groeps)therapeutische behandelingen bij kinderen met angststoornissen. Daarnaast superviseert ze wetenschappelijk onderzoek naar kinderen met angststoornissen en kinderen met aangeboren hartafwijkingen.

Links